وقتی درباره طراحی رابط کاربری صحبت میکنیم، معمولاً تمرکز روی سادگی، زیبایی و تجربه روان کاربر است. اما اگر بخشی از کاربران—برای مثال، کسانی که اختلال کمتوجهی-بیشفعالی (ADHD) یا اختلال طیف اوتیسم (ASD) دارند—با همین رابطهای «استاندارد» احساس سردرگمی، اضطراب یا نارضایتی کنند، چه اتفاقی میافتد؟
تصور کنید یک کاربر با ADHD وارد اپ مالی میشود تا فقط موجودی حسابش را چک کند. اما صفحهی اول پر است از تبلیغها، نمودارهای رنگارنگ و گزینههای متعدد. چند ثانیه بعد، نهتنها هدف اولیهاش را فراموش میکند، بلکه ممکن است کلاً از ادامه کار منصرف شود. این تجربه برای او صرفاً ناکارآمد نیست، بلکه فرسایشی و آزاردهنده است.
طراحی برای همه به این معناست که تفاوتهای شناختی را هم جدی بگیریم. ADHD میتواند تمرکز و مدیریت توجه را دشوار کند؛ ASD ممکن است باعث شود فرد به جزئیات حساستر باشد یا نیاز به ساختارهای مشخصتری داشته باشد. در این مقاله بررسی میکنیم که این تفاوتها چگونه بر تجربه کاربری تأثیر میگذارند و چه راهکارهایی برای طراحی رابطهایی وجود دارد که برای این گروهها قابلفهمتر، قابلپیشبینیتر و کاربرپسندتر باشند.
آنچه در این نوشته خواهیم داشت
چرا طراحی محصول برای کاربرانی با تفاوتهای شناختی مهم است؟
برای بسیاری از افراد، پیمایش در یک رابط شلوغ یا پرجزئیات ممکن است فقط کمی آزاردهنده باشد. اما برای کاربرانی با ADHD، همین شرایط میتواند باعث شود تمرکز از بین برود، هدف اولیه فراموش شود یا حتی تعامل با محصول نیمهکاره رها شود.
در طراحی برای این گروه، باید از خودمان بپرسیم: آیا این صفحه واقعاً به اینهمه محرک بصری نیاز دارد؟ آیا مسیر انجام یک کار مشخص، تا حد امکان روشن و بدون انحراف طراحی شده است؟
از طرفی، کاربران دارای ویژگیهای طیف اوتیسم (ASD) معمولاً به ساختار مشخص و پیشبینیپذیر در طراحی واکنش بهتری نشان میدهند. برای آنها، طراحیهایی که بیش از حد آزاد، مبهم یا تغییرپذیر هستند، میتوانند حس ناامنی یا بیثباتی ایجاد کنند.
مثلاً اگر جای دکمهی «تأیید» در هر مرحله جابهجا شود، یا رنگهای معنادار ناگهان تغییر کنند، ممکن است تجربهی کاربری برای این افراد به شدت دشوار شود.
یک طراحی خوب، کاربر را مجبور به تفسیر نمیکند. بهجای آن، با زبان بصری ساده، الگوهای تکرارشونده، و حذف موارد غیرضروری، مسیر استفاده را شفاف و قابل پیشبینی میکند. نه فقط برای افراد با ADHD یا ASD، بلکه برای همهی کاربرانی که به دنبال آرامش، سادگی و وضوح در فضای دیجیتال هستند.
بیشتر بخوانید: “اصول طراحی محصول برای نسل z“
اصول طراحی محصول و رابط کاربری برای افراد با اختلال کمتوجهی-بیشفعالی (ADHD)
در طراحی برای کاربرانی که ADHD دارند، نکتهی کلیدی این است که رابط نباید با کاربر رقابت کند. یعنی محصول نباید برای جلب توجه، کاربر را از انجام هدف اصلیاش دور کند. در ادامه، چند اصل کاربردی آوردهایم که طراحی شما را برای این گروه مؤثرتر و انسانیتر میکند:
۱. حذف تصمیمهای غیرضروری از صفحه اول
کاربر با ADHD معمولاً به سختی میتواند بین چند گزینهی مشابه، سریع تصمیم بگیرد. اگر در صفحهی اصلی، پنج مسیر مختلف برای شروع وجود داشته باشد، این نهتنها انتخاب را سختتر میکند بلکه احتمال رها شدن تعامل را هم بالا میبرد.
فقط یک مسیر اصلی را بهوضوح برجسته کنید. گزینههای دیگر را یا به مراحل بعدی منتقل کنید یا با سبک بصری کماهمیتتر نمایش دهید. اولویتدهی بصری نه فقط زیبایی، بلکه راه نجات کاربر با ADHD است.
۲. اجتناب از ریتمهای غیرقابل پیشبینی
انیمیشنهای ناگهانی، بنرهایی که ظاهر میشوند و پاپآپهایی که بدون هشدار میپرند روی صفحه، برای کاربر با ADHD ممکن است نهتنها حواسپرتکننده، بلکه آزاردهنده باشند. مغز این افراد بهراحتی توسط محرکهای محیطی منحرف میشود.
از انیمیشنهایی استفاده کنید که قابل کنترل یا خاموشکردن باشند. هر حرکتی در صفحه باید دلیل واضحی داشته باشد و در جریان طبیعی تعامل اتفاق بیفتد، نه ناگهانی و بدون منطق.
۳. طراحی خطی و مرحلهبهمرحله به جای ساختارهای پیچیده
ADHD میتواند باعث شود کاربران همزمان چند کار را شروع کنند اما هیچکدام را تمام نکنند. اگر طراحی شما چند شاخه یا گزینهی بازشونده همزمان را به کاربر ارائه دهد، احتمال گیج شدن زیاد است.
بهجای طراحی شاخهدرشاخه، از ساختار خطی یا گام به گام استفاده کنید. برای مثال، فرایند ثبتنام یا خرید را به چند مرحلهی کوتاه و قابل پیشبینی تقسیم کنید که کاربر فقط روی یک تصمیم در هر مرحله تمرکز کند.
۴. استفاده از عناصر تثبیتشده، قابلپیشبینی و تکرارشونده
کاربران ADHD در محیطهای آشنا بهتر عمل میکنند. وقتی جای یک دکمه یا سبک نمایش یک پیام در هر صفحه تغییر میکند، این افراد ممکن است بارها و بارها مجبور شوند یاد بگیرند چطور با محصول شما کار کنند.
رابط را با الگوهای تکرارشونده طراحی کنید: دکمههای یکسان برای اقدامات مشابه، مکان ثابت برای پیامهای سیستمی، و نظم قابل انتظار در ساختار صفحات.
۵. افزودن قابلیت “نشانهگذاری موقت”
کاربر ممکن است وسط یک فرایند، حواسش پرت شود و برای مدتی تعامل را رها کند. اگر بعد از بازگشت، سیستم هیچ نشانهای از وضعیت قبلی نداشته باشد، احتمال رها کردن کامل تعامل زیاد است.
قابلیتهایی مثل ذخیره خودکار مراحل طیشده، یا نمایش مسیر پیمایششده کمک میکنند کاربر به سادگی ادامه دهد. حتی نمایش پیام سادهای مثل «مرحله قبل را تمام نکردهاید» میتواند تجربه را حفظ کند.
۶. اجتناب از overload بصری، مخصوصاً در لحظات تصمیمگیری
کاربران ADHD در لحظهی تصمیمگیری نسبت به محرکهای خارجی بسیار حساساند. اگر هنگام انتخاب، صفحه پر از رنگهای جیغ، بنرهای تبلیغاتی یا گزینههای مشابه باشد، احتمال سردرگمی بیشتر میشود.
در لحظات کلیدی مانند پرداخت، ثبتنام یا انتخاب نهایی، صفحه را تا حد ممکن ساده و مینیمال نگه دارید. تمرکز فقط باید روی تصمیم موردنظر باشد. هر چیز اضافی را حذف یا کمرنگ کنید.
بیشتر بخوانید:
“اصول طراحی محصول برای کودکان“
اصول طراحی محصول و رابط کاربری برای افراد با اختلال طیف اوتیسم (ASD)
برای کاربرانی که در طیف اوتیسم قرار دارند، تجربهی کار با محصول دیجیتال چیزی فراتر از یک تعامل ساده است. محیطی که برای بسیاری «خنثی» یا «بیتأثیر» تلقی میشود، ممکن است برای این افراد احساس ناامنی، استرس یا سردرگمی ایجاد کند. دلیلش هم اغلب نه در عملکرد، بلکه در ابهام طراحی یا عدم ثبات رابط کاربری است.
در ادامه، اصولی آوردهایم که طراحی UI را برای این کاربران روشنتر، قابلاعتمادتر و سازگارتر میکند:
۱. طراحی ساختارمند و قابلپیشبینی
یکی از نیازهای رایج افراد دارای ASD، داشتن چارچوب و نظم مشخص در محیط است. اگر هر صفحه از محصول ساختار متفاوتی داشته باشد، یا ترتیب عناصر غیرقابل پیشبینی باشد، کاربر احساس بیثباتی کرده و تعامل را نیمهکاره رها کند.
از چیدمان ثابت، سلسلهمراتب مشخص و رفتارهای تکرارشونده برای عناصر استفاده کنید. مثلاً جای منوها، دکمهها، پیامها و فرمها در همهی صفحات مشابه باشد. وقتی کاربر بداند «چه چیزی کجا اتفاق میافتد»، سطح اضطرابش بهطرز چشمگیری کاهش مییابد.
۲. اجتناب از نمادها یا پیامهای دوپهلو
طراحان گاهی برای صرفهجویی در فضا یا افزایش زیبایی بصری، از نمادها، آیکنها یا اصطلاحات غیرشفاف استفاده میکنند. اما برای کاربر ASD، نمادی که یک معنا را در چند جا دارد (یا معنایش بسته به زمینه تغییر میکند)، منبع سردرگمی است.
تا حد امکان از برچسبهای متنی واضح در کنار آیکنها استفاده کنید. از مفاهیم مبهم یا استعاری (مثلاً «ابر جادویی»، «جغد هوشمند») پرهیز کنید. تجربهی این کاربران با وضوح معنا بهتر شکل میگیرد، نه با خلاقیتهای غیرقابل تفسیر.
۳. کنترل حسی را به کاربر بدهید
کاربران ASD معمولاً به صداهای ناگهانی، حرکات سریع یا نورهای چشمکزن حساساند. وجود این عناصر بدون اطلاع یا کنترل، میتواند تجربه را بهشدت آزاردهنده کند و باعث قطع تعامل شود.
اجازه دهید کاربر خودش میزان انیمیشن، صدا یا حتی روشنایی رابط را تنظیم کند. اگر طراحیتان افکتهای حرکتی دارد، گزینهای برای کاهش یا خاموش کردن آنها ارائه دهید. محصول باید با حساسیتهای کاربر هماهنگ شود، نه برعکس.
۴. استفاده از رنگها و تایپوگرافیهای آرام
رنگهای تند، تضادهای شدید یا فونتهای تزئینی ممکن است در نگاه اول جذاب باشند، اما برای کاربرانی که با محرکهای حسی به شکل متفاوتی مواجهاند، میتوانند خستهکننده یا حتی اضطرابآور باشند.
از پالتهای رنگی با کنتراست ملایم و فونتهایی با خوانایی بالا استفاده کنید. از چشمکزنها و رنگهایی مثل قرمز تند یا سبز فسفری در پسزمینه یا المانهای بزرگ پرهیز کنید، مگر اینکه نقش هشدار یا پیام اضطراری داشته باشند.
۵. اجازه دهید کاربر با سرعت خودش پیش برود
در بسیاری از تجربههای دیجیتال، تایمرها، انیمیشنهای سریع یا تعاملهای زماندار وجود دارد که کاربر را به عجله وادار میکند. این فشردگی زمانی برای کاربران ASD میتواند موجب تنش و بروز رفتارهای اجتنابی شود.
از تایمرهای اجباری فقط در موارد حیاتی استفاده کنید. اجازه دهید فرمها و فرایندها بدون محدودیت زمانی تکمیل شوند، یا دستکم امکان توقف و ادامهدادن وجود داشته باشد. طراحی باید با ریتم کاربر هماهنگ شود، نه بالعکس.
۶. پشتیبانی بصری از مسیر کاربر
کاربران ASD اغلب درک بهتری از مراحل تعامل دارند اگر مسیر پیش رو بهصورت بصری برایشان قابل مشاهده باشد. نبود شاخص مسیر یا اطلاعات از مرحلهی فعلی، میتواند احساس بلاتکلیفی ایجاد کند.
از نوار پیشرفت و پیامهای گامبهگام استفاده کنید. چون به کاربر کمک میکنند موقعیت فعلیاش را بداند.
|
معیار / ویژگی |
طراحی برای ADHD | طراحی برای ASD | نکات مشترک |
|
تمرکز اصلی طراحی |
کاهش شلوغی و مسیرهای انتخاب ساده و کمشمار | ساختار ثابت، تکرارشونده و قابلپیشبینی | حذف شلوغیهای غیرضروری و تاکید بر وضوح مسیر کار |
|
مدیریت محرکهای بصری |
جلوگیری از انیمیشنها و پاپآپهای ناگهانی | کنترل نور، صدا و حرکت؛ امکان خاموشکردن افکتها | محدود کردن محرکهای ناگهانی و آزاردهنده |
|
ساختار فرایندها |
طراحی خطی، مرحلهبهمرحله برای کمک به تمرکز | ساختار منظم با الگوهای تکرارشونده | مراحل مشخص و قابل دنبال کردن |
| نحوه ارائه انتخابها | نمایش گزینههای کم و اولویتبندی شده | استفاده از نمادها و اصطلاحات واضح و غیرابهامی |
قابلیت فهم سریع و بدون سردرگمی |
| امکان سفارشیسازی | تنظیم انیمیشن، رنگها و حذف عناصر حواسپرتکن | کنترل کامل بر صدا، انیمیشن و رنگبندی |
دادن کنترل به کاربر روی تجربه بصری و شنیداری |
| واکنش به تغییرات ناگهانی | حساس به محرکهای بصری ناگهانی و تغییر سریع رابط | حساس به تغییرات غیرمنتظره در ساختار و عملکرد |
حفظ ثبات و پیشبینیپذیری در طراحی |
| محدودیتهای زمانی | نیاز به حذف فشار تصمیمگیری و تایمرهای محدودکننده | امکان ادامه فرایند با سرعت خود و بدون فشار زمانی |
احترام به ریتم فرد و جلوگیری از استرس ناشی از عجله |
نمونههای واقعی طراحی محصول مناسب کاربران با ADHD و ASD
وقتی صحبت از طراحی برای کاربران با تفاوتهای شناختی مثل ADHD و ASD میشود، دیدن نمونههای موفق میتواند الهامبخش باشد و راه را برای بهکارگیری اصول درست هموار کند.
Calm یکی از اپلیکیشنهای محبوب مدیتیشن است که طراحی آن نمونهای عالی از محیطی آرام، مینیمال و بدون حواسپرتی است. در Calm، کنترل کامل روی انیمیشنها و صداها به کاربر داده شده تا بتواند محیط را مطابق نیازهای حسیاش تنظیم کند.
Notion، ابزاری برای مدیریت یادداشت و پروژه، با ساختار خطی و قابل سفارشیسازی خود، نمونهای است که به کاربران اجازه میدهد مراحل کاری و اطلاعات را به شکلی منظم و قابل پیشبینی سازماندهی کنند. این طراحی تکرارشونده و قابل تغییر، برای کاربرانی با ASD بسیار مناسب است که نیاز به نظم و ساختار دارند.
Microsoft Teams امکاناتی مثل خاموش کردن انیمیشنها، اعلانهای بصری کمحجم و رابط کاربری با ثبات بالا ارائه میدهد که کمک میکند کاربران با تفاوتهای شناختی بهتر و بدون حواسپرتی با این ابزار کار کنند.
نسخههایی از Duolingo نیز طراحی شده که مسیرهای آموزشی آن به شکل کاملاً ساده و قابل پیشبینی است، مخصوصاً برای کودکانی با نیازهای ویژه و کاربران ASD که به ساختار و مراحل مشخص نیاز دارند.
ابزارهایی برای بهبود طراحی و تست دسترسپذیری شناختی
برای اطمینان از اینکه طراحی شما نیازهای کاربران با ADHD و ASD را پوشش میدهد، استفاده از ابزارهای تخصصی بسیار مفید است:
- WAVE ابزاری است که به بررسی دسترسپذیری وبسایتها میپردازد و مشکلاتی مثل کنتراست رنگ، خوانایی متن و وجود عناصر گیجکننده را گزارش میکند.
- Stark افزونهای برای نرمافزارهای طراحی مثل Sketch و فیگما است که با شبیهسازی انواع مشکلات بینایی و کنتراستی به طراحان کمک میکند خوانایی و وضوح طرحهایشان را بهبود ببخشند.
- مجموعه ابزارهای A11yTools امکانات متنوعی برای بررسی رنگ، تایپوگرافی و نشانهگذاری درست ارائه میکند تا تجربه کاربری برای همه آسانتر شود.
نتیجهگیری
طراحی رابط کاربری و محصول دیجیتال برای کاربران با تفاوتهای شناختی مانند ADHD و ASD چالشی مهم و در عین حال فرصتساز است. این موضوع به ما یادآوری میکند که نباید همه کاربران را یکسان فرض کنیم و نیازهای متفاوت هر گروه را نادیده بگیریم.
با رعایت چند اصل ساده اما کلیدی میتوانیم محصولاتی طراحی کنیم که نه فقط برای این کاربران خاص، بلکه برای تمام کاربران تجربهای روانتر، قابلاعتمادتر و انسانیتر ایجاد کنند.
نکته مهم دیگر، تست مداوم و گرفتن بازخورد از کاربران واقعی است. هیچ راهحل کلی و قطعی وجود ندارد مگر اینکه طراحیها در دنیای واقعی آزموده شوند و بر اساس نیازهای واقعی بهبود پیدا کنند.
اگر به یادگیری عمیقتر طراحی رابط کاربری یا طراحی محصول علاقهمندید، پیشنهاد میکنیم در دورههای تخصصی آموزش طراحی UI و آموزش طراحی محصول آکادمی آمانج شرکت کنید.
دوره غیرحضوری کاربـردی و عملی طراحـی تجربـه کاربـر (UX Design)
آموزش طراحی تجربه کاربر برای ورود به بازار کار
اگر بخواهیم تجربه ی کاربری را تعریف کنیم باید این طور بگوییم که: بهبود میزان رضایت کاربر با استفاده از افزایش کاربردپذیری و ایجاد رضایت در تعاملات بین کاربر ومحصول را تجربهی کاربری می گویند.
به زبان ساده تر، تجربه کاربری مناسب دقیقا همان عاملی است که باعث می شود مشتری تصمیم بگیرد که آیا دوباره به وب سایت شما بازگردد یا خیر، و همچنین تعیین میکند که شما در ذهن مشتری به فراموشی سپرده میشوید یا ماندگار; تجربهی کاربری خوب در هنگام تعامل با سایت شما به مشتری حس لذت بخشی را القا میکند، این حس هم میتواند از طریق مرتب بودن، با کیفیت بودن و سرعت مناسب فرایندهایی که قرار است مشتری برای رسیدن به یک هدف خاص طی کند باشد و هم موارد دیگر از قبیل مکان مناسب قرار گرفتن المانها و...
ادامه...
